بنام او

 عالم روان

عالمی از بهر خود داری بجان                 حق و باطل اندر آن داری گمان

عالمی کز کودکی آن داشتی                    هرچه را بر نحوه ای پنداشتی

اینچنین عالم بود پیشت اصیل                    لیک باشد حاصلی از قال و قیل

اینچنین عالم بود پوچ و مجاز                   گر چه باشی بر حق و گردن فراز

جمله افکار تو یا هر اعتقاد                      میرود از جان تو آخر به باد

اینهمه بوده پلاسی بر روان                     در پلاس آخر نمی مانی بدان

خویش را بیتی بشکل آن پلاس                  قدر تو گردد همین در نزد ناس

همچنین علم تو غیر از پوست نیست            اصل خود را خود نمیدانی که چیست

دانه هستی بود در  پوست ها                    پوستها گردد ازین دانه جدا

بعد مردن اصل ما ظاهر شود                   بر حقیقت لاجرم شاعر شود 

 

حال عجیب آدم

عارفی گفت با مریدانش                       حال آدم عجیب میبینم

بیخدا زیست میکند آنگاه                        دل او پر شکیب میبینم

غافل از خالق خوداست و ورا                با شعور و حسیب میبینم

دانشی دارد او بسی والا                       غفلتش را غریب میبینم

 بر بزرگان گرایشی دارد                      لیکن اورا رقیب میبنم

خود اگرچه مخاطب حق نیست                لیکن اورا خطیب میبینم

خشن و کینه توز اگر باشد                      باز او را نجیب میبینم

گرچه دارد خرد ولی او را                     از خرد بی نصیب میبینم

 

بسته به دیگران

چون جنازه روی دوش دیگران                    تا کی و چندی به گورستان روان

زنده باش از اتکا بر اصل خویش                  سوی گورستان دل کم رو به پیش

این خلایق میبرندت سوی  گور                     گر ز اصل خویش افتادی بدور

این نیاز و بستگی براین و آن                       بی اساست و فریب است و زیان

هر زمان باید ز نو دیدن جهان                        هم ز نو دیدن خود و جمله کسان

چونکه از چشم کسان جستم حیات                  شد حیاتم جعلی و دور از ثبات

از فریب چشم کس" این" گشته ای                  گرچه" آن"بودی فرویش هشته ای

چشم او هان چشمه هستی نبود                       گرچه همچون چشمه هستی نمود

ای بسا هر صحبت و گفت و شنود                   برخیالات و توهم میفزود

 

غم .سرخوشی. وجد

دیده ام در تجربت من بارها                             غمم حقیقت گوید و شادی ریا

غم حکایت میکند از زخم جان                           تا طبیب دل نظر آرد به آن

غم تراشی میدهد برسنگ دل                             سر خوشی آنرا فرو پوشد به گل

غم نباشد خود به خود چیزی الا                          بلکه هشداری بود بر نقص ما

این گریز ما زغم بیهوده است                             تا که نقص اندر بن آن خفته است

هان مگو از حادثه من در غمم                            نقص تو کرده ظهوری مغتنم

تا که آنرا از دل و جان برکنی                             آتش اندر خانمان  غم زنی

خوش بود آنکس که دارد او نشاط                         در وقایع باشد اندر انبساط

وجد خیزد از سلامت در روان                            آن بود خیر ونمی آرد زیان

فوق شادی و غم معمول ماست                             وجد عالی حاصل قرب خداست

 

سرور آزادگان

بود برحق سرور آزادگان                             اوج حریت زخود داد او نشان

تا چه حد وارسته بوده آن امام                         وصف آن هرگز نگنجد در کلام

او گذشت از کل هر چیزی که داشت                 با چنان ادراک و تمییزی  که داشت

اسوه آزادگی بنگر درست                              آن وقایع را نگه کن از نخست

دشمنان در وهم و او واقع نگر                         او به مامن دشمنانش در خطر

فکرتش فارغ ز بند خاکیان                              جان او آویخته بر آسمان

اینچنین کار جهان بینی به عکس                         ای بسا امید بر مبنای یاس

 

کتاب هستی

از کتاب ونوشته ام بیزار                          گرچه برخواندنش شوم ناچار

این کتاب عظیم هستی هست                       ای بسا کافی و پراز هشدار

چونکه بوده است شغل من تعلیم                   گاه دیدم که هست کم مقدار

سخنانی ز نفس جامعه را                           منتشر کرده ام همی ناچار

گاه دیدم که دانشم جهل است                        پس به این جهل بایدم اقرار

نظریات را مهم دیدم                                  نگه کلی ام فتاد ز کار

ای تو فرزند عالم هستی                             خویش فرزند غیر او مشمار

عظمت را همی نمی بینیم                            ما حقیران اهل استکبار

من فرو رفته ام به قالب ها                          هر کجا هر زمان به لیل و نهار

زان قوالب که جمله عاریتی است                   گفته ها زان برآید و رفتار

باش در فکر خود رها سازی                        کم نما هر نوشته را معیار

 

از توایم

بسته بر خلقیم اما از تو ایم                   کهنه فکرانیم و در خلقت نویم

ما فنا فی الخلق گشتیم ای خدا                پس گرفتاریم در دام بلا

فکرمان افتاده در دام سبب                   خویش را دانا شماریم ای عجب

گشت کودک بسته بر مادر چنان             که تجرد را ندید آن ناتوان

او فنا در مادرش گردیده است                پس فنا در خلق از آن آمده است

 

ای که خود توجیه کردی با کسان            از حقیقت دور افتادی بدان

جوهری اما عرض گشتی چنین              قامت سروت فتاده بر زمین

با عوارض کرده ای توجیه خود              اصل خود گم کرده ای در تیه خود

تر سها آمد ترا در برگرفت                   لاجرم جنگ و جدالی سر گرفت

فکرت خود را به حس بسپرده ایم            پس حقیقت را به نسیان برده ایم  

 

یارب از حس فکر ما را باز گیر             متصل بر عقل سازش در مسیر

عمر ما بی رب و با ارباب رفت              قید ارباب ای خدا میبود زفت

معجبی ما در این خسران ز چیست            پرسم و این از برایم نکته ایست

هر کجا و هر زمانم من اسیر                   حین عزم و حین هر کار ای خبیر

رحمتی کن کز اسارت وارهم                   یاد اصل خویش باشم دمبدم

 

خدائی جامعه

ما اسیر خدای جامعه ایم                       کز خدا گوئیا خدای تراست!

بی زبان گفته من خدای ترم                    همچو فرعونم و توانم هست

گوئیا ما به او بلی گفتیم                         پاسخش را که گفته است الست!

جز به صبر و تامل و خلسه                    زین خدا کس نمیتواند رست

زیر این شرک ماست احساسی               کز نیاز است وبیم وهم وشکست

او محیط است بر همه افراد                   جمله در اومحاط وهم پا بست

 جامعه همچو بحر می پندار                    هرکسی ماهی اندران آبست

به تجرد اگر رسد انسان                        خارج از جامعه شود سرمست

ورنه حالش بود چوآن ماهی                     که زدریا بروی خشکی جست

عاریت باشد اینچنین احساس                      کز سلف بردل خلف بنشست

گر کسی وارهد ازین  حالات                     در تجرد شود خدای پرست

تا که ما بندگان جامعه ایم                           فکرمان  نابکار باشد و پست

جامعه جز وسیله نیست ترا                      پس وسیله شمردنش بایست

بهر تو همچو خاک وآب وهواست             تاکه اصل خود آوری  بردست

 

کسی کس نیست

هر که را کس گرفته ام کس نیست                فاش گردد اگر که حالش چیست

ای بسا گر بدانیش مقبول                            پیش وجدان خود توئی مسئول

غیر مردان حق کسی کس نیست                   اهل کبر و حسد بجز خس نیست

تو ازین برتران برائت جو                          قول پیغمبر خدا بشنو

"خوش بحال کسی که دور شود                    پی اهل تفاخر او نرود"

کار اینگونه ای تکبر نیست                          عمل صالحست و انسانیست

پی مستکبران نباید بود                                که درین ره کجا کسی آسود

از هران بستگی که بود مرا                          با عتاب آمدم ندا که درآ

تجربت های تلخ این را گفت                          عقل کافی نبود با دل جفت

 

ارزشهای ظاهری

ارزشی را که به خود میبندیم                        عاقبت میشود آن نقش برآب

 ارزش برتری ما زکسان                             بی اساس است و ز بنیاد خراب

ارزش ماست به همراه وجود                        آن وجودی که بود خالص و ناب

آن گرانست  و همی منحصر است                   گوهری هست نظیرش نایاب

آه و افسوس اگر ارزش خود                         نزد خود هیچ نیاریم حساب

دل چو بر ارزش کاذب سپریم                        گر نظر گیر بود هست سراب 

در بن ارزش کاذب خوف است                       تاتوانی تو ازآن روی بتاب

تاکه رسوا نشوی کس نشوی                           آبرو همچو حباب است بر آب

اینچنین است که گفتیم ولی                             نیست درجامعه معمول و مصاب

 

خلبان و اسارت

خلبانی اسیر دشمن شد                  پس به زندان تنگ و تار افتاد

داشت آنجا شرایط دشوار               این شرایط شکنجه اش میداد

گفت ازین رنجها نمینالم                  دارم از چیز دیگری فریاد

که ندارم مجال بر پرواز                 در دل آسمان همی آزاد

فکر پرواز و فکر آزادی                 دائما در ضمیر ما می باد

ما اسیریم و هم به زندانیم                 رفته باشد اگرچه این از یاد

میپریدی اگر چو این خلبان                حالیا بر تو میرود بیداد

گر ندانی ببین به عمق روان               شادمانی همی و یا ناشاد

زیر این شخصیت که ما داریم             ای بسا هست مایه های فساد

گرچه آزاده در نظر آید                     دان مسلم که بسته بر افراد

امتحانات معرفت گوید                       بیسواد است ای بسا استاد

عاریتها به خویش بر بسته                   در دل او بود بسی انداد 

خوی صدها نقر بدل بکشد                   گرچه پندارد او  که باشد راد

ای که در آرزوی پروازی                   باید آخر شوی زبند آزاد

 

پرنده و چاه

یک پرنده درون چاهی بود                     در پی حستجوی راهی بود

تا که از چاه برپرد بیرون                       بشنو تا حکایتش شد چون

بود چسبیده بر کنار چاه                         پنجه اش چنگکش شدی هر گاه

که نیفتد همی به آن اعماق                       بود در ولوله بکاری شاق

زیر پایش زبسکه بودی سست                  پس نمیشد که بر پرد او چست

میپرید او ولیک میافتاد                          پنجه برجای دیگری میداد

درحقیقت فتاده بود بدام                          پرشش بود کاملا ناکام

وحشت ازچاه عاقبت بگذاشت                  خیز بر سوی عمق آن برداشت

چاه مزبور خشک و کم ژرفا                   بود و میبود عمق آن پیدا

ته آن زیر پاش محکم بود                        با جهش ناگهان گرقت صعود

چست و چالاک چونک شد پران                از چنان چاه شد برون آسان



گر به ژرفای ترسهای نهان                       همچو غواص کس رود اینسان

ممکن آید رود عوارض ترس                    آنچنانکه پرنده دادم درس

راندن فکر بد زخود گاهی                        ممکن آید هم از چنین راهی

که نترسییم از چنان فکری                        بنگریمش به صورت بکری


 

بستگی بر کل وجود

بسته ام برساحت کل وجود                           با بداهت گاه گردد وانمود

منکه مملوک خدای واحدم                      وه که گوشم حرف دیگر میشنود

متکی گشتم  بر افرادی زخلق                        هستی از اوج خدا آمد فرود

هستیم زندانی افراد شد                               تا خدایم روزنی برمن گشود

دیدم اندر خویش صدها عیب را                   وانچه گویندش همی نفس عنود

هسته های خوف و ضعف آدمی                   ریشه عیب است و دیدم با شهود

کودکان با فطرت پاک آمدند                         اندر آنها عیب خلق آمد فرود

پس شعور و فکرشان در قالبی                       اندر افتاد و کژی ها رخ نمود

او به طفلی در اسارت اوفتاد                         شد اسارت تا به پیری در خلود

از نفوذ نوع خود گر وارهد                           میرهد از هرچه برآن بسته بود

 

ایضا

با چه چیز قرینی

توبا کل هستی قرینی ببین                         به خویش آی و با کل هستی نشین

چو این هستی ازکل هستی بخاست               گذر کن ز حد واقعیت ببین

حقیقت به زندان در انداختی                       که در رنج و محنت فتادی چنین

خدایا ببخشا توانی بده                              که بر واقعیت نمایم یقین

نباید بنالم زدرد گران                               بنالم زجهل و تباهی دین

زهرچه شده مانع بینشم                             به اوهام خویشم نموده قرین

 اگر با بصیرت کنون بنگریم                      ببینیم فردا بهشت برین

 

بینش و آگاهی کسبی

بینش و آگاهیت از مادر است                     گرچه ذهن تو به آن ناباور است

گر گمان داری که این بینش زتوست              من همی گویم زفردی دیگراست

آنچنان آگاهی و بینش زتست                       کز ره جهد آید و زآن برتر است

مرغ دست آموز غیر خود شدیم                    پس به ما دیگر کسانی سروراست

بینش و آگاهی خودرا بیاب                          کان اصیل است و زغیر خود سر است

ای که یکتائی چرا وابسته ای                       رب تو آیا به غیر از داور است

گر بدانی کز زمین رو ئیده ای                      یکه بینی خویش حیرت آوراست

باش وابسته به کل این جهان                         تا که دریابی خدایت یاور است

 

خوی کسبی

اگر خوی کسبی رود از سرت                      حقیقت تجلی کند در برت

ببینی فقسهای تاریک و تنگ                         که عمری درآنها بکردی درنگ

قفس های پیشینیان باشد آن                            درآنها فتادی بسی ناتوان

همه عمر ما در قفسها گذشت                        دل و جان ما هیچ آگه نگشت

ز معنای لاحول ماندم بدور                           دل و دیده گردید بیمار و کور

حقیقت گرفتیم صدها مجاز                            پی آن برفتیم با حر ص و آز

توکل به اشباح و اعراض کرد                        دل و گشت از جوهر خویش طرد

 

تجرد و ایمان

جز از ره تجرد ره بر ورا ندارم                     همخوی خلق بودن مانع بود بکارم

برکودکان نظر کن کاندر حصار خلقند               خود در حصار خلقم جویم ره فرارم

زان خاطرات مرده زان روزگار رفته                باید رها شوم من درراه کردگارم

یک گوهر مجرد افتاده در بن چاه                     یارب عنایتی کن آنرا ز چه درآرم

آنکس که بیخدا شد از اصل خود جدا شد             از درد بی خدائی نالان و بیقرارم

اندر کنار بتها عمرم گذشت یارب                     باید ازین مصیبت ازدیده خون ببارم

مولاگرفته ام کس یا خود ولی شمردم                زینرو بود که اینک بینم همی که خوارم

 

نقش و نقاش

نقش دید و غافل از نقاش شد                  ذهن ما چون وارد کنگاش شد

محو صد نقشیم و دلداده به آن                 غفلت از نقاش مارا شد زیان

 "روی از نقاش برمی تافتیم                   چون به نقشی انس دل میافتیم"

هرکه را مقبول و مرجع بنگری               باشد او نقشی ز کلک دیگری

آن دگر کس را نیاوردم بجا                     در همه عمرم ز جهل و از عمی 

اصل ایمانست ره بردن به او                    اینهمه یاوه چو طوطی کم بگو

هرکه بر او ر ه برد ساکت شود                میرسد برفوق گفتار و خرد

 

ایضا دو بیتی

چگونه می افتی بدور از خدای               بحالی که این هستی تو از اوست

نگهدار این انتسابت به او                      خدا را که غیر خدایت عدوست

 

وابستگی

ما به هم وابستگان بینوا                        میشویم آخر ز یکدیگر جدا

زانکه ما مملوک یکدیگر شدیم                مهر میورزیم برهم از ریا

ربط انسانی کجا باشد چنین                     ارتباطی هست بیچون و چرا

ربط نفسانی هواهای دل است                  ربط انسانی برونست از هوا

غیر بدبختی نمیبینم همی                         آنچه خوشبختی بود از بهرما

زانکه خوشبختی ز آزادی بود                  یعنی از خویش و کسان باشی رها

خویشتن را دیده ای در دیگران                 خویشرا درخویش دیدن شد روا

برچه چیز دیگران دلبسته ایم                    در تامل حیرت آید مر ترا

 

ایضا

ماهمه در ارتباط دیگران                     چشم بگشودیم اندر این جهان

در کنار آشنائی با کسان                       این منش مطرح شد و آمد میان

خویش باید از همه منها کنی                  هستیت را آن سپس معتا کنی

دگران گشتند مانند خدا                         هر کسی در شرک میافتد الا

بایدش جهدی که شاید وارهد                   " جاهدوا فینا.."1 همین معنا دهد

فرد چسبیده به اشباح کسان                     غافل از خویش است و از کل جهان

آنکه در خلقت یکی آزاده است                حالیا اندر چهی افتاده است

همچو یوسف شاید او آید بدر                  گر نگیرد چاه ماوی و مقر

1- والذین جاهدوا فینا لنهدینهم سبلنا/عنکبوت

 

ایضا

میروی اندر بغل مادران                       همچو یکی طفل صغیر این بدان

فطرت تو زشتی آن وانمود                    نفس تو زشتیش نماید نهان

جامعه خواهی که بگیرد بغل                  اصل ترا هر گه وبیگه چنان

سوی خدا چونکه بخواهی روی               کی به چنین حال موفق شوی

رستگی از خلق ضروری شود                در ره حق تا که مروری شود

 

 غفلت

روز و شب با شعور حیوانی              میرود زندگی به نادانی

این هماناست معنی غفلت                   مانع فهم و درک انسانی

شک بیاور به این شعور دمی               کم کن از اشتغال نفسانی

متوقف کن این شعورت را                  تا شعوری دگر فراخوانی

لحظه هامیرود هدر چکنم                    اندرین زندگانی فانی

آشنائی و انس با کس و چیز                  کم کن و  رو بسوی حیرانی

نیست مشکل برون شدن از خویش          با عنایات خاص ربانی

 

اجبار و اختیار

هر چه خواهد همان کند دلدار                 نیستی کاره نزد او هشدار

آنچه پنداشتی که خود کردی                   طبق تقدیر او برفت آن کار

پس مگو هیچ من چنین کردم                   گو چنین شد همی مرا کردار

از دو کاریکه وفق تقدیر است                 گه کند درعمل ترا مختار

 گاه کاری بحق ومصلحت است                گاه درآن ضرر بود بسیار 

عمق وجدان هر کسی گوید                     که مرجح بود کدامین کار

پس گرایش به این کنی یا آن                    خالی ازهر فشار یا اجبار

همتی داد و میل کوتاهی                        عزم گوید براین و آن رو آر

اختیار است اندر آن صورت                   که بود آدمی بخود هشیار 

نرسیدی اگر به هشیاری                         جمله کردار خویش جبر انگار

کارها در مسیر تقدیراست                       گرچه مجبور باشی و مختار

مومن ار کار صالحی بکند                       از خودش نیست باشد از دادار

گر به خود نسبتش دهد دیگر                      کار صالح نیاید آن به شمار   !

 

صفات خود شدی

هان تو گشتی صفات ظاهر خود                    که عیانست پیش این مردم

اصل خودرا صفات خود دانی                       اصل خودرا ببین نگردد گم

این سر و شکل وخوی و حالت تو                  تو نباشد ازین مکانت قم(برخیز)

از نزاعی که داشتی با خلق                          سر خود را بکرده ای در خم

این حقیقت بود نه اغراق است                       که بود گوش ما در اینجا صم

گر غریب آیدت چنین نکته                           رو بخوان معنی فانساهم

که خدا را ندیدی از اول                              بلکه دیدی فقط ابو یا ام

خویش را در درون خود دریاب                      نه به  شرق وبه غرب و چین و رم

جستجوگر چو کاملا گم بود                           جوید او هر چه بیش گردد گم

 

گفتن یا نگفتن

شاید اینراز که من میدانم                  با چنین خلق نبایستی گفت

فتنه انگیزد اگر گفته حق                   باید آن گفت و نبایستی گفت؟

گر بفهمد کسی از راه غلط                 در چنین حال چه بایستی گفت؟

گه موانع به من این نکته بگفت             وقت گفتن که نبایستی گفت

تا مقدر نشود گفتن آن                         لاجرم هیچ نبایستی گفت

فیض و توفیق الهی طلبد                      گفتن آنچه نبایستی گفت

نیت پاک من ار گشت هوس                   اندرین حال چه بایستی گفت

نفس اماره چسان شکل گرفت                 شاید آن فاش نبایستی گفت

اگر این نفس ز میراث آید                      باید این گفت و نبایستی گفت 

 قالب نفس بود ازمادر                           گویم این یاکه نبایستی گفت

بود تقدیر اگر گفتن آن                            گفته بودند چه یایستی گفت

گه که باشد هوسی بر گفتار                    این خلاف است و نبایستی گفت

کافی است آنکه خدا میداند                       گر چنین است نبایستی گفت

عمق مطلب چو نگردد روشن                   ساده لوحانه نبایستی گفت

 

هجر همزبان

سوختم از هجر یار مهربان                       آنکه باشد نکته دان و همزبان

آنکه همراهم بود در فعل و درس                 آنکه ارشادم کند بی حب نفس

آنکه گفتارش زخود خواهی بریست              آنکه مقصودش همی حق باوریست

آنکه این دلمرده را احیا کند                        این کلاف فکرتم را وا کند

روشنی بخش دلم باشد همی                        بهر اسرارم بود او محرمی

آورد در عشق و در حیرت مرا                    برطرف سازد ز افکارم هوا

آنکه باشد شمع این شبهای تار                      آنکه ره را مینماید آشکار

 

واصف و راهپوی علی ع

هرکه الهام از علی بگرفته است                 ابر رحمت بردلش باریده است

جان فدای بینش پاک علی                          آنکه باشد اولیا را او ولی

واصف تقلیدی مولا علی                          او ندارد همدلی با من ولی

العیاذ از واصفانی اینچنین                         که ببردند آبروی اهل دین

هرکه را بینم ندارد نور دل                         همچو خود بینم بود پایش به گل

بار الها رحمتی برمن بیار                          تا زاهل دل بگیرم اعتبار

جاهلان را از کنارم دور کن                       اهل دل را جایشان مامور کن

همرهان را میپسندم من براه                        نه مرید و نه مراد اهل جاه

 

اشتباه در ادراک

نکته در اشتباه ادراک است                     که بشر در زیان و غمناک است

جامعه  شد ولی و رب در دل                   مستقل از خدا شد و شامل

کس نگفتا که خلق خلق خداست                 بلکه پنداشت سرخوداست و جداست

کس نگفتا که خلق مهجوراست                  معرفت بر منش نه میسوراست

کس نگفتا که هرکسی تنهاست                    جامعه مجمعی ازین تن هاست

دل نگفتا که هرکسی به جهان                     آمده است و رود بدون گمان

دل نگفتا کسی نه خود کاره است                 این میان چیز دیگری کاره است

مشکل آمد که  قدرتی دیگر                        دیده گردد ورای جمع بشر

ملک الناس یا اله الناس                            باید ادراک گردد و احساس

 

 پند درخت میوه

 درخت آزاده است وتک برفتار              زغیر خود نه اش برچسب وزنگار

 نه برچیز وکسی باشد نگاهش                 بدون حرف ومنت باشدش کار

                                      **

درخت میوه پندی میدهد فاش                    که میوه میدهد بی منت و عار

بسی خشنود باشد باغبانش                       گه گردد عاید او سود سرشار

بوقت نیکی و بخشش به مردم                  در خت میوه را در دل به یاد آر

کسی کو بهره ونفعی رسانید                    نشاید منتی اورا کند خوار

بشر کمتر نباشد از درختی                      رضای خالق خودرا نگه دار

اگر پاداش ازین وآن طلب کرد                  چه اجری باشدش در پیش دادار

هرآنچه میکنیم از نیک و از بد                  به حق برگشت دارد آخر کار

زخودخواهی دل و جان شسته گردد            بگاه خدمت و هنگام ایثار

خلایق جمله از آن خدایند                         خلایق را جدا از حق مپندار

برای حق نکوئی کن به مردم                     که دارد از برایت خیر بسیار

اگر نیکی کنی و بد ببینی                          مشو مابوس وقصد خود نگه دار

که نیکی گم نخواهد شد به دنیا                     اگر چه درنظر ناید به انظار

"تو نیکی میکن ودر دجله انداز"                  که یابی در بیابانش دگر بار

من اینرا گفتم و برخویش تردید                    بسی دارم ولی تو در نظر آر